Ana səhifə | Biz kimik? | Layihələr | Nəşrlər | Linklər | Əlaqə
AZ | EN | RU
ELANLAR

TƏDQİQATÇILARIN NƏZƏRİNƏ!

 Iqtisadi Təşəbbüslərə Yardım İctimai Birliyi

“Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşları ilə ticarət mübadiləsinin ərzaq təhlükəsizliyinə təsiri”

adlı tədqiqatın hazırlanması üçün ekspertlərlə əməkdaşlıq etmək niyyətindədir.

Tədqiqatın məqsədi Azərbaycanın ticarət əlaqələrinin və xüsusilə ərzaq məhsulları üzrə ticarət münasibətlərinin ölkənin ərzaq təhlükəsizliyinə təsiri və çətinlikləri öyrənməkdən ibarətdir.


davamı
VALYUTA
  1 USD
  1 EUR
  1 RUB
  1 GBP
  100 JPY
05.07.2017 23:03
SORĞU
Bələdiyyəyə əmlak vergisi ödəyirsinizmi?
Bəli, ödəyirəm
Xeyr, çünki yığan yoxdur
Xeyr, çünki bələdiyyəyə inamım azdır
Deyə bilmərəm
NƏŞRLƏR
TəDQIQATLAR













Azərbaycanda kredit faizlərinin yüksək olmasına təsir göstərən amillərin qiymətləndirilməsi



2010-cu il dövl?t büdc?si layih?si bar?d? Milli Büdc? Qrupunun R?Y?


Parlamentd?nk?nar büdc? d?yi?iklikl?ri
Parlamentd?nk?nar büdc? d?yi?iklikl?ri 

2008-ci il dövl?t büdc?sinin icras?na dair hesabat parlament müzakir?sin? t?qdim olunub. S?n?dl? ba?l? Hesablama Palatas?n?n r?yi d? art?q deputatlara paylan?b. Qanunverici orqan?n hesabat büdc?sin? ver?c?yi qiym?t indid?n m?lumdur - ?g?r büdc?nin, xüsusil? d? g?lirl?rin icras?nda problem yaranmay?bsa, dem?li hökum?tin büdc? f?aliyy?tin? qeyd-??rtsiz «5» yazmaq olar. ?n yax?? halda c?mi bir neç? saatl?q (?n pis halda bir neç? d?qiq?lik) müzakir?l?rd? hesabat?n keyfiyy?ti v? ?hat?liliyi, büdc?nin icras?nda qanunvericiliyin t?l?bl?rinin gözl?nilm?si, g?lir v? x?rcl?rin strukturunda ba? ver?n d?yi?iklikl?r bir qayda olaraq «ikinci d?r?c?li m?s?l?l?r» kimi arxa plana keçir. Öt?n il hökum?t büdc?ni nec? icra edib? Böhran ilinin iqtisadiyyat? «büdc? güzcüsü»nd? nec? görünür? Hökum?tin büdc? hesabat? parlamentaril?rin büdc? il? ba?l? detall? m?lumat almas?na n? d?r?c?d? imkan yarad?r? Yaz?n? bu suallara cavablar ?traf?nda qurma?a çal??m???q.

 
Büdc?nin «neft vergil?ri» art?qlamas? il? icra olunub

2008-ci ild? dövl?t büdc?sin? 10,484 mlrd. manat v?sait daxil olub. Bu proqnozdan 278,7 mln. manat çoxdur. h?min v?saitin 5,695 milyard manat? Vergil?r Nazirliyinin  (VN) x?ttil? toplan?b. Bu nazirliyin formalda?d?rd??? g?lirl?r büdc?nin ümumi m?daxilinin 53 faizini (Neft Fondunun transfertl?ri n?z?r? al?nmadan 82 faizini) t??kil edib. H?min m?nb?l?rin 4-ü xalis neft g?lirl?ri hesab oluna bil?r. Bel? ki, 2008-ci ild? öd?nilmi? 2, 352 milyard manat m?nf??t vergisinin 85,3 faizi v? ya 2,439 milyard manat? (o cüml?d?n 240 milyon manat? ARDN?, 2199 milyard manat? AÇG-nin podaratç?lar?, 147,7 milyon manat m?d?n vergisinin 146,6 milyon manat? (99,3 faizi), ölk?d? istehsal olunan m?hsullara gör? 395,7 milyon manat aksiz vergisinin 387,4 milyon manat? (98 faizi), qiym?tl?ri t?nziml?n?n m?hsullara gör? 198,9 milyon manat ixrac öd?ni?inin 198 milyard manat? (99,5 faizi) is? t?kc? ARDN? t?r?find?n öd?nilib. Yeri g?lmi?k?n, xarici neft ?irk?tl?rind?n f?rqli olaraq ARDN?-in öd?ni?l?ri proqnoza uy?un olub. Neftin yüks?k qiym?tl?ri n?inki ARDN?-nin büdc? öd?ni?l?rinin art?m? il? mü?ai?t olunmay?b, ?ksind? dövl?t büdc?sinin ehtiyat fondundan ?irk?t? «nizamnam? kapital?n?n art?r?lmas?» ad? il? t?xmin?n 400 mln. manat v?sait ayr?l?b (maraql?d?r ki, eyni motivl? 2009-cu ilin büdc?sind?n ARDN? ?lav? 200 mln. manat köçürülm?si n?z?rd? tutulur).

Bu m?nb?l?rd?n yaln?z ixraca gör? ay?rmalar 96,6 faiz icra olunub. Dig?r üç vergi üzr? icra proqnozla?d?r?landan xeyli art?q olub.

Burda ?n diqq?t ç?k?n m?qamlardan budur ki, Vergi M?c?ll?sinin 190-c? madd?sin? gör? ölk?d? istehsal olunan bütün növ spirtli içkil?r (araq, konyak, ?ampan ??rab?, piv?, içm?li spirt v? s.) v? tütün m?mulatlar? aksiz vergisin? c?lb olunmal?d?r. Bu q?d?r m?hsula gör? bir ild? c?mi 8,3 milyon manat aksiz vergisi olduqca kiçik görukur. Özü d? bu m?nb?d?n daxilolma 2007-ci ill? müqayis?d? 1 milyon manat da azal?b.

Eyni zamanda m?c?ll?nin 216-c? madd?sin? gör? yerli ?h?miyy?tli tikinti materiallar? istisna olmaqla 12 adda faydal? qaz?nt? (mi?ar da?lar?, bentonit gill?ri, sement xammal?, da? duz, mineral sular, üzlük da?lar? v? s.) m?d?n vergisin? c?lb olunmal?d?r. Bu q?d?r m?hsula gör? öt?n il dövl?t büdc?sin? c?mi 1 milyon manat daxil olub. Real v?ziyy?ti t?s?vvür etm?k üçün t?kc? Bak?dak? tikintil?rin miqyas?na v? paytaxt ?traf?nda da? karxanlar?n?n say?na diqq?t yetirm?k kifay?tdir.
Neft vergi v? öd?ni?l?ri VN-nin büdc? öd?ni?l?rinin 55,6 faizini t??kil edib. Amma h?min m?bl??? fiziki ??xsl?rin g?lir vergisind? neft sektorunun pay? daxil deyil. Çünki r?smi hesabatlarda dig?r t?diyy? növl?rind?n f?rqli olaraq fiziki ??xsl?rin g?lir vergisi üzr? daxilolmalar?n iqtisadiyyat?n sah?l?rin? v? sektorlar?na (dövl?t v? qeyri-dövl?t, neft v? qeyri-neft) gör? bölgusü verilmir. Bu m?s?l?y? a?a??da ayr?ca olaraq toxunulacaq.                    
 
Problemli v? problemsiz icra olunan «qeyri-neft» öd?ni?l?ri 

Fiziki ??xsl?rin g?lir vergisi üzr? n?z?rd? tutulandan 167 milyon manat az (c?mi 627,2 milyon manat) v?sait toplan?b. Hökum?tin g?lir vergisi üzr? proqnozun yerin? yetirilm?msil? ba?l? d?lill?rinin inand?r?c? olmamas?na ?sas ver?n xeyli ?ks- arqumentl?r var. R?smil?rin birinci arqumenti budur ki, öt?n il g?lir vergisi üzr? vergitutma bazas? d?yi?dirilib - ?g?r ?vv?ll?r 1000 manatad?k m?vacibl?r 14 faizl? vergiy? c?lb olunurdusa, 2008-ci ild?n h?min ?kala 2000 manata q?d?r art?r?l?b. N?z?r? alaq ki, iqtisadiyyatda çal??an v? leqal m?vacib alan i?çi qüvv?sinin ?n yax?? halda 8-10 faizi 1000 manatdan yüks?k m?vacib? qol ç?kir. Bel? olduqda bu kontingentin g?lir vergisinin d?r?c?sind? ba? ver?n d?yi?iklik h?min vergi üzr? daxilolmalar?n?n 21 faiz k?sirl? icra olunmas?na ciddi ?sas ola bilm?z. ?kinci arqument? gör?, ilin ikinci yar?s?nda xarici neft ?irk?tl?rind? i?çil?rin ixtisar? h?min mü?ssis?l?rin vergi öd?ni?l?rini azald?b. ?vv?la, bu ?irk?tl?rd? böhran daha çox ilin son rübünd? hiss olunma?a ba?lam??d?. Ba?qa t?r?fd?n, xarici neft ?irk?tl?rind? böhran ba?layanad?k 20 min? n?f?r? yax?n i?çinin çal??d???, ilin son üç ay?nda is? t?xmin?n 2 min n?f?rin ixtisar? bar?d? qeyri-r?smi m?lumatlar s?sl?nirdi. Bu m?nb? büdc?y? öd?nil?n g?lir vergisinin az? üçd? birini öd?m?lidir ki, ba? ver?n i?çi v? maa? ixtisarlar? 21 faizlik vergi k?sirin? s?b?b olsun. Amma hökum?t bir t?r?fd?n d? deyir ki, orta ayl?q ?m?k haqq? 25 faiz art?b, 105 yeni i? yeri, 6500 mü?ssis? aç?l?b. Nec? olur ki, hökum?tin açd??? 100 mind?n çox i? yeri xarici neft ?irk?tl?rinin qapatd??? 2 min i? yerininin büdc?c?y? töhf?sini kompensasiya ed? bilmir?  Yaxud ?m?k haqq? nec? 25 faiz art?r ki, vergi d?r?c?sind?ki kiçik bir d?yi?ikliyin yaratd??? itkini qar??laya bilmir?

M?nf??t vergisinin icras?nda ilk bax??dan problem görünmür – büdc?y? 2,450 mlrd. manat proqnoza qar?? 2, 862 mlrd. manat m?nf??t vergisi öd?nilib. Amma hökum?t onu qabartmaq ist?mir ki, xarici neft ?irk?tl?ri istisna olmaqla yerd? qalan mü?ssis? v? t??kilatlar üzr?  900 mln. manat m?nf??t vergisi proqnozla?d?r?ld??? halda, AÇG üzr? m?nf??t öd?ni?l?ri n?z?r? al?nmazsa, bu m?nb?d?n daxilolmalar?n h?cmi proqnozla?d?r?landan 237 mln. manat az olmaqla 663 mln. manat t??kil edib. Bu azlman? is? xarici neft konsorsimu kompensasiya edib. Bel? ki, AÇG ç?rçiv?sind? xarici neft ?irk?tl?rinin dövl?t büdc?sin? 1,550 milyard manat öd?m?si gözl?nildiyi halda, ilin üçüncü rübünün sonunad?k neftin dünya bazar qiym?tl?rinin son d?r?c? yüks?k olmas? say?sind? konsorsiumun vergi öd?ni?l?ri 2,199 mlrd. manata çat?b (proqnozdan 649 milyon manat v? ya 41 faiz çox).
 
Ölk?daxili mal (i?) v? xidm?t?l?r? t?tbiq olunan ?DV-nin, hüquqi ??xsl?rin ?mlak?na v? torpa??na gör? vergil?rin, sad?l??dirilmi? verginin icras? tam yerin? yetirilb. Lakini büdc? t??kilatlar?n?n büdc?d?nk?nar xidm?tl?rin? gör? öd?ni?l?r 26, dövl?t mülkiyy?tind? olan torpaqlar?n icar?y? verilm?sind?n daxilolmalar 75, qeyri-maliyy? dövl?t mü?ssis?l?rind?n al?nan dividendl?r üzr? daxilomalar 75 faiz k?sirl? icra olunub. Hökum?tin büdc? hesabat?nda icradak? bu probleml?rin üz?rind?n dem?k olar ki, sükutla keçiilir. T?bii ki, s?n?din müzakir?sind? mill?t v?kill?rinin cavab tapmal? sullardan biri m?hz bu olmal?d?r. 
 
Öz?l sektorun vergi öd?ni?l?ri ?i?irdilir

Nazirl?r Kabinetinin 2008-ci il üzr? f?aliy?tin? dair hesabatat?na v? Hesablama Palatas?n?n 2008-ci il dövl?t büdc?sinin icras?na dair r?yin? diqq?t yetirdikd? VN-nin x?ttil? büdc?y? daxilolmalar?n mülkiyy?t növl?ri üzr? strukturunun ayd?n m?nz?r?si yaran?r. H?min s?n?dl?rd? veril?n m?lumatlardan ç?x?? ets?k, nazirliyin formala?d?rd??? büdc? g?lirl?rinin 28,4 faizi (1622,8 milyon manat) dövl?t, 25,3 faizi (1446,5 milyon manat) öz?l, 43,8 faizi xarici (2497 milyon manat), 2,5 faizi (143 milyon manat) birg? mülkiyy?tin pay?na dü?üb

 
A?a??dak? c?dv?ld? r?smi m?lumatlar ?sas?nda 2008-ci ild? VN-nin formala?d?rd??? büdc? g?lirl?rinin mülkiyy?t strukturu ?ks olunub. Orada yaln?z «dövl?t rüsumu v? vergi olmayan sair g?lirl?r» qrafas?ndak? bölgü mü?llif hesabalmalar?na ?saslan?r. ?slind? bu hesablamalar?n riyazi d?qiqliyind? problem ola bilm?z, çünki r?smi m?lumatlarla h?r mülkiyy?t formas? üzr? bütün t?diyy? növl?rin? gör? öd?ni?l?rin c?mi topland?qdan sonra avtomatik olaraq yerd? qalan m?bl?? h?min qrafaya aid edilir.  

Vergil?r Nazirliyinin x?ttil? daxilolmalar?n mülkiyy?t növl?ri üzr? strukturu

(milyon manatla)

 
Dövl?t
 
Yerli öz?l sektor
100 % xarici kapital? mü?ssis?l?r
Birg? mü?ssis?l?r
 
C?mi
Fiziki ??xsl?rin g?lir vergisi
 
 
 
 
627.2
M?nf??t vergisi
316.9
118.6
2353.2
73.6
2862,3
?DV (idxal ?DV-si n?z?r? al?nmadan)
417.1
530.5
127.1
60.9
1135.6
Sad?l??dirilmi? vergi
1,9
59,6
1,8
1,1
64.4
Aksiz vergisi (idxal mallar? üçün aksiz n?z?r? al?nmadan)
387,4
4,8
3.4
0,93
395,7
?mlak vergisi
92.6
11.9
4.8
3.6
112.9
Torpaq vergisi
22.9
6.3
0,503
0,871
30.6
M?d?n vergisi
146.6
0,877
0,123
147.7
Yol vergisi (ölk?daxili avtomobil sahibl?ri üçün)
16.6
9,98
0.384
26,986
Qiym?tl?ri t?nziml?n?n mallar?n ixrac? üçün öd?ni?
198
0,990
198.99
Dövl?t rüsumu v? vergi olmayan dig?r g?lirl?r
22.8
76,6
10.6
1.9
111.9
 
5714,2
C?mi 
1622.8
819,2
2497
143
5082.2
Hesabatlarda ?ksini tapan yekun m?bl??l?r
1622.8
1446.5
2497
143
5709.3
F?rq
0
627.3
0
0
 627.1
 
C?dv?ld?n göründüyü kimi, yerli öz?l sektorun (100 faiz xarici kapitall? ?irk?tl?r v? birg? mü?ssis?l?rd?n k?nar t??kilati formas?nadan as?l? olmayaraq bütün yerli sahibakrl?q subyektl?ri) büdc? öd?ni?l?ri 819,2 milyon manat t??kil edib. Amma VN fiziki ??xsl?rin g?lir vergisi üzr? 627 milyon manat daxilolman? da milli sahibkarl?q sektorunun üz?rin? g?lm?kl? onlar?n faktiki öd?ni?l?rinin h?cmini 1446,5 milyon manata çatd?r?b. Halbuki öt?n il dövl?t büdc?sind?n 2 milyard manat civar?nda ?m?k haqq? öd?nilib v? ?n a?a?? vergi d?r?c?si (14%) il? bu 280 milyon manat g?lir vergisi dem?kdir. ?n kobud qiym?tl?ndirm?l?r? gör?, 9 iri döv?t ?irk?tinin g?lir vergisi üzr? öd?ni?l?ri 100 milyon manat ?traf?nda olub. Xarici v? birg? mü?ssis?l?rin d? g?lir vergisini n?z?r? alsaq, yerli öz?l sektorun bu t?diyy? növü üzre real öd?ni?l?rinin h?cmi ?n yax?? halda 200 milyon manat t??kil ed? bil?r ki, bu da milli sahibkarl?q subyektl?rinin  vergi öd?ni?l?rinin t?xmin?n 500 milyon manatad?k ?i?irdildiyini dem?y? ?sas verir. Bu o dem?kdir ki, yerli öz?l sektorun VN-nin x?ttil? formala?an büdc? g?lirl?rind? xüsusi ç?kisi 25 faiz yox, 17,5 faiz t??kil etm?lidir.  
Dövl?t v? xarici (h?mçinin birg?) mülkiyy?t? daxil olan mü?ssis?l?rin ümumi öd?ni?l?rin? g?lir vergisinin daxil edilm?m?si d? c?dv?lin m?lumatlar?ndan d?qiq görünür.       
 
 Vergi öd?ni?l?rinin sah? strukturu: daha bir ziddiy?t

Hökum?tin 2008-ci il üzr? f?aliyy?tin? dair hesabatda qeyri-neft sektorundan daxilolmalar?n sah? strukturu t?qdim olunub. Fiziki ??xsl?rin g?lir vergisi üzr? öd?ni?l?ri d? n?z?r? alsaq, öt?n il neft sektorunun büdc? öd?ni?l?ri t?xmin?n 3 700 milyon manat (dövl?t büdc?sin? ARDN? v? AB??-d?n 3550 milyon manat vergi daxilolmalar? üst?g?l onlar?n muzdlu i?çil?rin g?lir vergisin? gör? öd?m?l?ri), qeyri-neft sektoru üzr? vergi öd?m?l?ri 2 000 milyon manat t??kil edib. M?lumatda göst?rilir ki, s?nayenin qeyri-neft vergil?rind? pay? 31,8 faiz (636 milyon manat), ticar?t v? xidm?tin pay? 14,5 faiz (290 milyon manat), tikintinin pay? 13,4 faiz (268 milyon manat), rabit?nin pay? 7,2 faiz (144 milyon manat), n?qliyyat?n pay? 4,5 faiz (90 milyon manat).

 T?kc? el? rabit? v? n?qliyyatla ba?l? t?qdim olunan müxt?lif m?lumatlara diqq?t yetirdikd? vergi statistikas?n?n ziddiy?tl?ri üz? ç?x?r. M?s?l?n, hökum?t rabit? sektorunun vergi öd?ni?l?rinin t?qrib?n 144 milyon manat oldu?unu qeyd etdiyi halda, «Az?rsel» mobil rabit? operatoru öt?n il ?rzind? büdc?y? 163 milyon manat vergi öd?ni?l?ri etdiyini b?yan edib. Bundan ba?qa, 2008-ci ild? Rabit? Nazirliyinin mü?ssis?l?ri büdc?y? 27 milyon manat köçürüb (h?l? iki böyük mobil operatorun öd?ni?l?rini demirik). Yaxud n?qliyyat vergisini götür?k. Üç böyük öd?yici – Dövl?t d?mir Yolu, AzAL v? X?z?rd?niz G?miçiliyi öt?n il büdc?y? birlikid? 58 milyon manat vergi öd?yibl?r. Bundan ?lav?, avtomobill?rin yol vergisind?n t?xmin?n 30 milyon manat vergi öd?ni?i daxil olub. Bütün bunalar?n ham?s? birlikid? hökum?tin elan etdiyi m?bl??? 90 milyon manata uy?un g?lir. Amma bu halda s?rni?in v? yük da??mlar? il? m???ul olan avtomobil n?qliyyat?n?n, Bak? Metrosunun, aviada??mlarla m??s?ul olan öz?l ?irk?tl?rin vergil?ri hans? sah?nin aya??na yaz?l?r?
 
Deyil?nl?rd?n bel? q?na?t? g?lm?k olar ki, hökum?t vergil?rin sah? strukturu il? ba?l? m?lumatlar?n s?hihliyin? diqq?t yetirmir, sad?c? statistika xatirin? bel? bir m?lumat bazas?n?n ictimaiyy?t? aç?qland???n? nümayi? etdirm?k ist?yir.
 
Qanunla t?sdiql?n?n büdc? proqnozlar? nec? d?yi?dirilib

Hökum?tin parlament? t?qdim etdiyi büdc? hesabat?nda proqnoz kimi göst?ril?n m?lumatlar heç d? öt?n il may?n 2-d?  palamentin t?sdiql?diyi 2008-ci ilin büdc?sin? d?yi?iklikl?r haqda qanunda ?ksini tapan proqnoz göst?ricil?rl? üst-üst? dü?mür. M?s?l?n, 2008-ci ilin may ay?nda dürüstl??dirilmi? büdc?d? proqnoz kimi ümumdövl?t xidm?ti x?rcl?ri 805,6 milyon manat t?sdiql?nibs?, son s?n?dd? bu proqnoz 735,6 milyon manatd?r. Yaxud elm x?rcl?ri birinci variantda 71,6 milyon göst?rildiyi halda hesabat büdc?sind?  h?min proqnoz 66,6 milyon manat kimi göst?rilib. Dürüstl??mi? büdc?d?ki dövl?t borcuna xidm?t x?rcl?ri üzr? proqnoz  218 milyon manatdan 153 milyon manata, m?hk?m? hakimiyy?tinin, hüquq-mühafiz?, prokurorluq orqanlar?n?n saxlanmas? x?rcl?ri 589 milyon manatdan 566 milyon manata, iqtisadi f?aliyy?t x?rcl?ri  322,5 milyon manatdan 146 milyon manata endirilib. Bir x?rc madd?si üzr? qanunla t?sdiql?n?n proqnozun 2,5 d?f? azald?lmas?n?n hüquqiliyin? parlamentd? mütl?q qiym?t verilm?lidir.
?sas bölm?l?r? aid edilm?y?n xidm?t x?rcl?rinin qanunla t?sdiql?nmi? proqnozu is? 658,8 milyon manat oldu?u halda müvafiq icra hakimiyy?ti orqanlar? büdc?nin icras? gedi?ind? h?min proqnozlar? d?yi?ibl?r. Faktiki bu bölm?üzr? x?rcl?ri 300 milyon manata q?d?r art?raraq 658,8 milyon manatdan 951,9 milyon manata çatd?r?blar. Y?ni bu ??kild? büdc? proqnozlar?na çox ciddi d?yi?iklikl?r edilib. Ba?qa bir t?r?fd?n Nazirl?r Kabinetinin ehtiyat fondu qanunla 120 milyon manat t?sdiql?nmi?dis?, büdc?nin icras? gedi?ind? bu proqnoz 444,5 milyon manat s?viyy?sin?çatd?r?lmaqla 3,5 d?f? art?r?l?b.
O ki qald? hökum?tin ölk? prezidentinin v? parlamentin t?sdiql?diyi büdc? proqnozlar?n? d?yi?m?kl? ba?l? n? d?r?c?d? s?lahiyy?tli olmas?na, «Büdc? sistemi haqq?nda» Qanunun 18.4-cü madd?sind? göst?rilib ki, z?rur?t yarand?qda t?sdiq olunmu? büdc? ay?rmalar? h?ddind?, funksional t?snifat?n bölm?l?ri daxilind? d?yi?iklikl?r apar?la bil?r. Dig?r t?r?fd?n, qanunda ümumiyy?tl? qeyd edilmir ki, «z?rur?t yarand??? hal» dedikd? n? ba?a dü?ülür? Burada üçüncü qeyri-mü?yy?n m?s?l? «funksional t?snifat?n bölm?l?ri daxilind?» ifad?sidir. Bilinmir ki, bölm?l?rin öz daxilind? d?yi?iklikl?rd?n, yoxsa funksional t?snifat?n ayr?-ayr? bölm?l?ri aras?ndak? d?yi?iklikl?rd?n söhb?t gedir. Bütün hallarda parlamentin t?sdiq etdiyi, ölk? prezidentinin imzalad??? qanuna müvafiq icra hakimiyy?ti orqan?n?n d?yi?iklik aparmas? yolverilm?zdir. Onda bel?ç?x?r ki, parlamentd? t?sdiql?n?n ist?nil?n qanunu müvafiq icra hakimiyy?ti orqanlar? ist?dikl?ri vaxt d?yi?? bil?rl?r.
Qanuna d?yi?iklik yaln?z parlament vasit?sil? h?yata keçiril? bil?r. «Büdc? sistemi haqq?nda» Qanunun 16-c? madd?si  qanunla t?sdiql?n?n büdc? göst?ricil?rinin siyah?s?n? mü?yy?nl??dirir. H?min madd?nin 16.1 6-c? b?ndind? yaz?l?r ki, funksional v? iqtisadi t?snifata uy?un olaraq paraqraflar s?viyy?sind? x?rcl?rin m?bl??i qanunla t?sdiql?nir. Bu o dem?kdir ki, t?sdiql?n?n proqnozlar? m?hz qanunla d?yi?m?k mümkündür. N?hay?t, hökum?t? büdc?nin icras? gedi?ind? x?rcl?rin az v? ya art?q icra olunmas?na hüquqi qada?a qoyulmur. Faktiki x?rcl?r d?yi?? bil?r. Amma proqnozlar?n qanunla t?sdiql?n?n variant? mütl?q saxlanmal?d?r ki, hökum?tin büdc?ni nec? icra etm?si ayd?n görünsün. ?ks halda, büdc?ni hökum?t el? özü t?sdiql?yib, icra prosesind? d? ist?diyi d?yi?iklikl?r? apara bil?r. Proqnozlar? parlamentd?nk?nar d?yi?m?y? qanun imkan verirdis?, onda niy? ax?r 4 ild? may ay?nda dürüstl??dirilmi? büdc? haqda qanunlar Milli M?clis? t?qdim olunurdu?

Yeri g?lmi?k?n, 2009-cu ilin büdc?sin? d? d?yi?iklikl?r gözl?nilirdi. ?ld? etdiyimiz m?lumatlara gör?, cari ilin büdc?si qanun ??klind? parlament? ç?xar?lmaya bil?r. 2008-ci ilin timsal?nda art?q  presedent yaran?b - büdc?nin x?rc v? g?lirl?rinin ümumi m?bl??i d?yi?dirilm?d?n il boyu icra prosesind? ayr?-ayr? funksional bölm?l?r aras?nda hökum?t d?yi?iklikl?r? apara bil?r. Fikrimc?, bunun parlamentin büdc? il? ba?l? s?lahiyy?tl?rinin icra hakimiyy?ti orqan? t?r?find?n m?nims?nilm?sin? ??rait yarad?b-yaratmamas? ara?d?r?lmal?d?r».  

 
Vergi borclar? ?i?ir… 

Dövl?t büdc?sin? vergi borclar? 2008-ci il ?rzind? 55,4 faiz v? ya 1,484 milyard manat artaraq 4,166 milyard manata çat?b. Borclar?n 2,871 milyard manat? (69%-i) milli sahibkarl?q subyektl?rinin, 1,262 milyard manat? (30,3%-i) dövl?t, 33 milyon manat? (0,7%-i) is? xarici v? birg? mü?ssis?l?rin pay?na dü?üb. Diqq?t yetir?k: yerli öz?l sektorun vergi borclar? onun faktiki vergi öd?ni?l?rind?n (t?xmin?n 1 milyard manat) t?xmin?n 3 d?f? çoxdur. Dövl?t sektorunun vergi borclar? bu sektorun faktiki vergi öd?ni?l?rinin 80 faizin? barab?rdir. Amma qeyri-neft sektorunda f?aliyy?t göst?r?n xarici v? birg? mü?ssis?l?rin vergi borclar? bu t?s?rrüfat subyektl?rinin faktiki vergi öd?ni?l?rinin (447,4 milyon manat) c?mi 7,3 faizini t??kil edir. Müqayis?l?rd?n a?kar görünür ki, xarici sahibkarlar milli qanunvericiliyimiz? daha f?al ?m?l edirl?r. Ba?qa bir maraql? müqayis?: 2008-ci ild? hökum?tin sahibkarlardan almal? oldu?u vergi borclar?n?n h?cmi az qala Neft Fondundan transfertl?rin m?bl??in? çat?r. B?lk? ictimai q?naq üçün h?min böyük borclular?n adlar? münt?z?m Vergil?r Nazirliyinin sayt?nda yerl??dirilsin?                  
 
Dövl?t ?irk?tl?ri büdc?y? öd?dikl?rini nec? geri al?r

9 iri dövl?t ?irk?ti dövl?t büdc?sin? 1,6 milyard manat vergi öd?yib. Amma il ?rzind? h?min ?irk?tl?rd?n 7-i («Az?rsu», ARDN?, «Az?renerji», «Az?riqaz», «AzAL», Dövl?t D?mir Yolu v? Rabit? Nazirliyi) investisiya x?rcl?ri formas?nda dövl?t büdc?sind?n 1,2 milyard manatdan art?q v?sait al?blar. Bel? ç?x?r ki, böyük ?irk?tl?rin real büdc? öd?ni?l?ri 400 milyon manatdan da azd?r. ?n ciddi maraq do?uran m?qamlardan biri ARDN?-nin nizamnam? kapital?n?n art?r?lmas? ad? alt?nda bir ild? büdc?d?n 600 milyon manat v?sait almas?d?r. 2008-ci il?d?k ?irk?t ?v?zl??dirm? üsulu il? dolay? subsidiya formas?nda büdc? öd?ni?l?rini azald?rd?. Enerci da??y?c?lar?n?n qiym?tinin art?m?ndan sonra ?v?zl??dirm? üsulu «nizamnam? kapital?n?n art?r?lmas?» metodu il? ?v?zl?ndi. ?st?nil?n halda h?r iki üsul vahid m?qs?d? xidm?t edir – ?irk?tin büdc?y? öd?dikl?rinin bir hiss?sini geri almaq. T?s?vvür edin ki, illik dövriyy?si 10 milyard manat? öt?n ?irk?tin real büdc? öd?ni?l?ri 750 milyon manata gücl? çat?r.

 
2008-ci ilin büdc? hesabat?nda n?l?r çatm?r?

?slind? büdc? hesabat? el? t?rtib olunmal?d?r ki, parlamentaril?r orada ?ks olunan m?lumatlar ?sas?nda büdc? v?saitl?rind?n istifad? v?ziyy?tini, x?rcl?rin s?m?r?liliyini, iqtisadiyyat?n vergi potensial?ndan n? d?r?c?d? dol?un istifad? olundu?unu qiym?tl?ndir? bilsin. Odur ki, büdc? hesabat? s?n?din? hökum?t a?a??dak? ?lav?l?ri daxil etm?li idi:

?vv?la büdc?nin icras?na dair hesabat h?min il üzr? büdc?nin t?sdiql?ndiyi büdc? z?rfi formas?nda parlament? t?qdim olunmal?d?r. Yaln?z bu halda mill?t v?kill?ri icran?n onlar?n t?sdiql?diyi varianta uy?un olub-olmad???n?, icra hakimiyy?ti orqanlar?n?n icra zaman? büdc?nin funksional, t??kilati v? iqtisadi t?snifat?nda apard?qlar? d?yi?iklikl?ri izl?y?, hesabat?n müzakir?si zaman? bu k?narla?mal?rn s?b?bl?rini ayd?nla?d?rma?a t???bbüs gösr?t?r? bil?rl?r.
Büdc?nin v? Prezidentin ehtiyat fondlar?ndan x?rcl?n?n v?saitl?rin h?r bir istiqam?ti üzr? siyah?n? özünd? ?ks etdir?n s?n?d. ?ndiki variantda fondlar?n m?bl??i v? görül?n i?l?rin t?xmini siyah?s? verilir, amma h?r bir t?dbir? n? q?d?r v?saitin daxil oldu?u görs?nmir;
H?r bir rayon üzr? g?lir v? x?rcl?rin strukturu göst?rilm?kl? proqnozla?d?r?lan v? icra olunan yerli g?lir v? x?rcl?r. Do?urdan da mill?t v?kill?rinin öz seçildiyi rayonda g?lir v? x?rcl?rin icra v?ziyy?ti bar?d? s?hih m?lumat? olmadan dövl?t büdc?sini müzakir? etm?si olduqca t??ccblü görünür;
?cra olunmu? investisiya layih?l?rinin tam siyah?s? (h?r bir layih? üzr? m?bl??l?r v? layih?nin icra olundu?u m?kan göst?rilm?kl?);
Büdc? fondlar? (Dövl?t me??l?rinin qorunub saxlan?lmas? v? t?krar istehsal? fondu, Dövl?t t?bi?ti mühafiz? ehtiyat fondu) bar?d? (onlar?n g?lril?rinin h?cmi v? növl?ri, x?rcl?rinin h?cmi v? istiqam?tl?ri) bar?d? ?lav?;
Budc?d?nk?nar g?lirl?rin ümumi h?cmini, m?nb?l?r v? t??kilatlar üzr? m?bl??ini (m?s?l?n dövl?t t?hsil mü?ssis?l?ri öd?ni?li t?hsild?n n? q?d?r qazan?b, Dövl?t Yol polisi c?rim?l?r öd?ni?li f?aliyy?td?n n? q?d?r v?sait formal??d?r?b v? s.), h?min v?saitl?rin istifad?sin? dair v?ziyy?ti özünd? ?ksi etdir?n ?lav?; edilm?si
Avtomobil m?qs?dli büdc? fonduna daxilolmalar?n t?diyy? növl?ri üzr? m?bl??l?rini, fondun rayonlar üzr? x?rcl?nm? istiaqam?tl?rin? dair m?lumatlar? ?ks etdir?n xüsusi ?lav?.
 
Büdc?d? ??ffafl???n art?r?lmas? bax?m?ndan bu siyah?n? kifay?t q?d?r uzatmaq olard?. Amma yax?n bir neç? ild? deputatlar bu m?lumtlar? hökum?td?n alma?a nail olsalar, davam?n? da yazmaq olar……   
 
P.S. Yaz?dak? bütün faktlar üç m?nb?d?n – hökum?tin 2008-ci il üzr? f?aliyy?tin? dair hesabatdan, 2008-ci il büdc?nin icras?na dair qanun layih?sind?n v? Hesablama Palatas?n?n büdc?nin icras?na dair r?yind?n götürülüb. 
Tarix: 27 May 2009  |  Baxış sayı: 1312




© Müəllif hüquqları qorunur.
Məlumatdan istifadə etdikdə "İqtisadi Forum"a istinad mütləqdir.
EKSPERT RƏYİ
Samir ƏLİYEV
"İqtisadi forum" jurnalının baş redaktoru

Mərkəzi Bankın depozit hərracları niyə cəlbedicidir?

Bu gün ilin 24-cü depozit hərracı keçirildi. Hərracda tələb təklifdən 2,5 dəfə çox olub. Mərkəzi Bank 200 milyon manat həcmində depozit cəlb etməyi elan etsə də, bankların təklifi 504,7 milyon manat olub. Elə buna görə də illik faiz dərəcəsi 12,98%-dən 12,7%-ə düşüb. Bugünkü hərrac nəticəsində banklar 14 günə təxminən 975 min manat qazanacaq. Ümumilikdə isə Mərkəzi Bank tərəfindən 2017-ci ilin yola saldığımız dövründə 4 milyard manata yaxın vəsait depozit şəklində cəlb edilib və buna görə banklara 21,9 milyon manat faiz ödənilib.


Rövşən AĞAYEV
İTYİB-nin sədr müavini
Pensiya yaşı artsın, artmasın?

Hazırda Azərbaycanda pensiyaya çıxma yaşı kişilər üçün 63, qadınlar üçün 60-dır. Dünya ölkələri ilə müqayisə etsək, bu çox aşağı göstəricidirmi? Qətiyyən yox.
Müqayisə üçün deyim ki, Avstriya, Belçika, Almaniya və Danimarkada həm qadınlar həm də kişilər üçün 65 yaş, Briytaniyada kişilər üçün 65, qadınlar üçün 60 yaşdı. Keçid ölkələrindən Gürcüstanda kişilər üçün 65, qadınlar üçün 60, Belorusda kişilər üçün 60, qadınlar üçün 55, Qazaxıstanda kişilər üçün 63, qadınlar üçün 58, Latviyada həm qadınlar, həm də kişilər üçün 62 yaşdır.

Azər MEHTİYEV
İTY İB-in sədri
Rəqabət mədəniyyəti, mədəni rəqabət

Son illər Azərbaycan iqtisadiyyatındakı iqtisadi fəallığın və əldə edilmiş iqtisadi artımların neft sektoruna və buradan əldə edilən böyük neft gəlirlərinə əsaslandığı heç kəsə sirr deyil. 2012-ci ildə ölkənin ümumi daxili məhsulunun (ÜDM) təqribən yarısı, sənaye məhsulunun 88 faizi, dövlət büdcəsi gəlirlərinin təqribən 3/4-ü neft sektorunun hesabına formalaşıb.


ARXİV