Ana səhifə | Biz kimik? | Layihələr | Nəşrlər | Linklər | Əlaqə
AZ | EN | RU
ELANLAR

TƏDQİQATÇILARIN NƏZƏRİNƏ!

 Iqtisadi Təşəbbüslərə Yardım İctimai Birliyi

“Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşları ilə ticarət mübadiləsinin ərzaq təhlükəsizliyinə təsiri”

adlı tədqiqatın hazırlanması üçün ekspertlərlə əməkdaşlıq etmək niyyətindədir.

Tədqiqatın məqsədi Azərbaycanın ticarət əlaqələrinin və xüsusilə ərzaq məhsulları üzrə ticarət münasibətlərinin ölkənin ərzaq təhlükəsizliyinə təsiri və çətinlikləri öyrənməkdən ibarətdir.


davamı
VALYUTA
  1 USD
  1 EUR
  1 RUB
  1 GBP
  100 JPY
05.07.2017 23:03
SORĞU
Bələdiyyəyə əmlak vergisi ödəyirsinizmi?
Bəli, ödəyirəm
Xeyr, çünki yığan yoxdur
Xeyr, çünki bələdiyyəyə inamım azdır
Deyə bilmərəm
NƏŞRLƏR
TəDQIQATLAR













Azərbaycanda kredit faizlərinin yüksək olmasına təsir göstərən amillərin qiymətləndirilməsi



2010-cu il dövl?t büdc?si layih?si bar?d? Milli Büdc? Qrupunun R?Y?


DÖVL?T AL? T?HS?L S?STEM?ND? XAOS
Tarif ?uras?n?n mü?yy?nl??dirm?li oldu?u t?hsil haqlar? bar?d? hökml?ri rektorlar verir
 
Müst?qillik tariximizd? hüququn acizliyinin, ölk?nin ali silkin irad?sil? idar? olunmas?n?n «meyv?l?ri»ind?n ham?m?za pay dü?üb. ?g?r ölk?d?ki özba?nal???n z?rb?sini h?l? d? dadmayanlar varsa, sad?c? onlara növb? yeti?m?yib. Bu tarixi qanunauy?unluqdur: ?ah?n qanun oldu?u bütün m?ml?k?tl?rd? üstün imtiyazlar ?n yax?? halda c?mi bir neç? n?f?r? m?xsus olur.   
   
?ndi bizim ölk?mizd? hüquq elminin, hüquqi sistemin acizliyi yaln?z mülkü ?lind?n al?nan, siyasi bax??lar?na gör? ??rl?nib h?bs? at?lan, haqs?z r?qab?tl? sahibkarl?q meydançalar?ndan qovulan, küç?l?rd? evsiz dola?an, kas?bç?l???n zülmünü ç?k?-ç?k?  yoxsulluq müavin?tin? h?sr?t qalan insanlar?n çar?sizliyil? asossiasiya olunmur. Yeni az?rbaycanl?lar?ns?ravi h?mv?t?nl?ri neç? ill?rdir dövl?t ali t?hsil sistemind? hökm sür?n xaosun z?rb?sini dad?r. «Toxun acdan x?b?ri yoxdur» prinsipi bu sah?d? bütün gücü il? i?l?yir. M?hz el? bu s?b?bd?n AB?-?n v? Avropan?n nüfuzlu universitetl?rind? övladlar?na g?l?c?k quran ali ranql? m?murlar?n milli t?hsil sistemin? münasib?tini anlamaq ç?tin deyil. Dövl?t ali m?kt?bl?rind? öd?ni?li t?l?b? haz?rl??? il? ba?l? ba? ver?nl?ri d? qeyri-pe??karl?qdan daha çox bigan?lik v? t?hsil? qazanc m?nb?yi kimi baxma??n m?ntiqi sonlu?u kimi yozmaq laz?md?r. Ali t?hsili kommersiyala?d?r?b ticari münasib?tl?rin subyekti kimi alver predmetin? çevir?nl?r sonda bu sferan?n öz strateci statusunu itir?c?yin? göz yumublar.
Dövl?t ali t?hsil sisteminin, xüsusil? d? öd?ni?li t?hsilin hüquqi t?nziml?nm?si sah?sind? kifay?t q?d?r ciddi probleml?r var. Bu probleml?r insanlar?n, ?l?lxüsus sosail bax?mdan z?if t?b?q?l?rin ali t?hsil? bar?b?r ç?x?? imkanlar?n? m?hdudla?d?r?r, t?hsill? ba?l? konistitusion hüquqlar?n pozulmas?na ??rait yarad?r. Pullu t?hsilin ?sas probleml?rini h?r k?s bilir v? f?rdi qaydada kifay?t q?d?r r?yl?r var. Amma n?d?ns? bu probleml?rin ictimail??m?sin? heç bir qüvv? maraq nümayi? etdirmir. ?lk bax??dan sad? görün?n ?sas sullara cavab axtaraq. 
 
T?hsil haqlar?n? kim mü?yy?n etm?lidir?
 

Qüvv?d? olan qanunvericiliy? ?sas?n dövl?t öd?ni?li t?hsil sistemind? t?hsil haqlar?n? Tarif ?uras? mü?yy?nl??dirm?lidir. Bel? ki, «T?nziml?n?n qiym?tl?r haqq?nda» Qanunun 2.1.4-cü madd?sin? ?sas?n, t?nziml?n?n qiym?tl?rin s?viyy?sini müvafiq icra hakimiyy?ti mü?yy?n etm?lidir. Bu qanunun 5-ci madd?si qiym?tl?rin t?nziml?nm?si sah?sind? dövl?tin v?zif?l?rini mü?yy?nl??dirir v? h?min madd?nin 3-cü b?ndind? qeyd olunur ki, t?nziml?n?n qiym?tl?rin t?sdiqi, t?tbiqi v? d?yi?dirilm?si bilavasit? dövl?tin v?zif?sidir. Ölk? ba?ç?s?n?n 26 dekabr 2005-ci il tarixli f?rman? il? t?sdiql?nmi? Tarif (qiym?t) ?uras? haqda ?sasnam?nin 2.1.1-ci madd?sin? gör?, t?nziml?n?n qiym?tl?r üzr? t?nziml?m?ni ?ura h?yata keçirm?lidir. N?hay?t, Nazirl?r Kabinetinin «Qiym?tl?ri (tarifl?ri) dövl?t t?r?find?n t?nziml?n?n mallar?n (i?l?rin, xidm?tl?rin) Siyah?s? haqq?nda» 28 sentyabr 2005-ci il 178 sayl? q?rar?nda 39 növ m?hsul (xidm?t) mü?yy?n olunub. H?min siyah?n?n 15-ci s?ras?nda qeyd olunur: «Dövl?t? m?xsus t?hsil sah?sind? xidm?tl?r (ali m?kt?bl?rin müxt?lif pill?l?rin? v? orta t?hsil bazas?nda orta ixtisas m?kt?bl?rin? t?l?b? q?bulu zaman? abituriyentl?rd?n s?n?dl?rin götürülm?si, öd?ni?li ?saslarla kadr haz?rl??? (ali bakalavr, magistratura, ikinci t?hsil), orta ixtisas v? pe?? t?hsili».

 
Bel?likl?, qüvv?d? olan normativ-hüquqi aktlar a?karca deyir ki, dövl?tin pullu t?hsil xidm?tl?ri üzr? öd?ni? haqlar?n? Tarif ?uras? mü?yy?nl??dirm?lidir. Amma ?uran?n 23 iyul 2004-cü ild?n 31 iyul 2009-cu il?d?k q?bul etdiyi 55 q?rar aras?nda t?hsil haqlar?n?n mü?yy?n olunmas? il? ba?l? h?r hans? s?n?d yoxdur. ?ld? olunan m?lumata gör? t?hsil haqlar? dövl?t ali t?hsil mü?ssis?l?rinin rektorlar?n?n ?mril? t?sdiql?nir. B?s onda dövl?t ba?ç?s?n?n, ba? nazirinin imzalad??? f?rman v? s?r?ncamlar, mill?t v?kill?rinin s?s verdiyi qanunlar kim v? n? üçündür? T?hsil sah?sind? dövl?t n?zar?tini h?yata keçirm?y? m?sul olan T?hsil Nazirliyi buna göz yumursa, dem?li bu i?d? onun da maraqlar? var. M?s?l? buras?ndad?r ki, «T?nziml?n?n qiym?tl?r haqq?nda» Qanunun 9-cu madda?sin? gör? qiym?tl?ri dövl?t t?r?find?n t?nziml?n?n m?hsullara (xidm?tl?r?) s?rb?st qiym?t t?yin olunmas? hüquqi m?suliyy?t do?urur v? h?min qiym?tl?ri Tarif ?uras? l??v  etm?lidir.

             
Alt? ild? t?hsil haqlar? orta hesabla 3 d?f?y?d?k art?b  

Dövl?t ali t?hsil m?kt?bl?rinin s?rb?st tarif siyas?tinin qar??s?na ç?xan yoxdur v? bu s?b?bd?n onlar özl?rini suda bal?q kimi rahat hiss edirl?r. 2003-2009-cu ill?rd? t?hsil haqlar?n?n orta hesabla 3 d?f?y?d?k artmas? da m?hz el? hüquqi xaosun n?tic?sidir. Ölk?nin bir neç? nüfuzlu dövl?t ali m?kt?bl?rinin timsal?nda apard???m?z ara?d?rmalara diqq?t yetirin. 2003-cü ild? Bak? Dövl?t Universitetininin (BDU) 1-ci ixtisas qruplar?nda t?hsil haqlar?n?n minimum h?ddi 260, maksimum s?viyy?si 300 manat, 2008-ci ild? h?min r?q?ml?r uy?un olaraq 400-800 manat t??kil edib. 2009-cu ild? h?min tarifl?r yenid?n art?r?l?b v? 500 (minimum) – 900 (maksimum) s?viyy?sin? çatl?r?l?b. Eyni v?ziyy?t BDU-nun bütün ixtisas qruplar?nda mü?ahid? olunub. ?knici qrup üzr? tarifl?r 2003-cü lid? 360-1000 manat, 2009-cü ild? 600-1300 manat (öt?n il 500-1200 manat), üçüncü qrup üzr? tarifl?r 2003-cü lid? 260-1100 manat, 2009-cü ild? 500-1700 manat (öt?n il 400-1500 manat), dördüncü qrup üzr? tarifl?r 2003-cü ild? 300-460 manat, 2009-cü ild? 700-900 manat (öt?n il 500-800 manat) s?viyy?sind?dir. Eyni intervllarda art?m Dövl?t ?qtisad, Pedoqoci, Memarl?q v? ?n?aat, Aqrar v? ba?qa universitetl?rd? d? mövcuddur. M?s?l?n, ?g?r 2003-cü ild? ?qtisad Universitetind? öd?ni?li ixtisaslara q?bul olunmu? bir t?l?b?y? dü??n orta t?hsil haqq? 520 manat idis?, bu il h?min göst?rici 1300 manata t??kil ed?c?k (öt?n il 1200 manat olub).  

 
T?hsil haqlar?n?n s?viyy?si v? öd?ni?li t?hsilin nisb?ti hans? meyarlarla mü?yy?nolunur

Az?rbaycan bir çox sah?l?rd? oldu?u kimi pullu t?hsilin t?tbiqind? d? Rusiya modelini seçib. Bu ölk?d? t?hsil alan bütün t?l?b?l?rin 57 faizi, o cüml?d?n dövl?t ali t?hsilind? oxuyanlar?n 52 faizi öd?ni?li ixtisaslar?n pay?na dü?ür. T?hsil haqlar? da kifay?t q?d?r yüks?kdir. M?s?l?n, bu ölk?d? Harvard?n tarifl?ril? (t?xmin?n 10-12 min dollar) t?l?b? q?bul ed?n t?hsil ocaqlar? var. ?halisinin ya?ay?? s?viyy?sin? (?m?k haqq?n?n, adamba??na milli g?lirin) gör? Rusiya v? Az?rbaycan? az? 15-20 d?f? gerid? qoyan inki?af etmi? Avropa ölk?l?rinin bir çoxunda ya dövl?t t?hsili bu ölk?l?rin öz v?t?nda?lar? üçün tam pulsuzdur, ya da t?hsil haqlar? olduqca azd?r (m?s?l?n, indi Az?rbaycanda ?halinin öd?diyi haqlara yax?n bir m?bl??). Fransa, Çexiya, Norveç, Finlandiya, ?sveçr? kimi ölk?l?rd? dövl?t univiresitetl?ri tam pulsuzdur. Çexiyada hökum?t 2011-ci ild?n sonra bu m?s?l?ni n?z?rd?n keçirm?yi planla?d?r?r. Almaniyada 2006-c? ild?n dövl?t t?hsil mü?ssis?l?rind? öd?ni? t?tbiq olunur. Amma öd?ni?l?rin m?bl??i el? d? yüks?k deyil – h?r semestr üçün 200-300 avrodan 500 avroyad?k (illik orta hesabla 500-1000 avro). Avropan?n çox nüfuzlu t?hsil ocaqlar?ndan olan Berlin Texniki Univiresitetind? bir semestr üçün t?hsil haqq? c?mi 250 avrodur. Haz?rda bu ölk?d? dövl?t universitetl?rind? t?hsil alanlar?n heç t?xmin?n 15-20 faizi öd?ni?li ?saslarla oxuyur.

Az?rbaycandan f?rqli olaraq bu ölk?l?rin h?r?sinin bir neç? universiteti dünya univiresitetl?rinin reytinq c?dv?lin? dü?üb. M?zunlar?n ?h?miyy?tli hiss?si (az? 70-75 faizi) t?hsilin ba?a vuran kimi öx ixtisaslar? üzr? i?? c?lb olunur v? onlar?n illik qazanclar? bir illik t?hsil haqlar?n? az? bir neç? d?f? üst?l?yir. ?nki?af etmi? ölk?l?rd? dövl?t öz t?hsil sistemind? t?hsil haqlar?n?n s?viyy?sini v? öd?ni?li t?hsilin pay?n? mü?yy?n ed?rk?n ilk növb?d? özünün strateci maraqlar?n?, sonra is? ?m?k bazar?n?n yuxar?da sadalad???m t?l?bl?r?ni n?z?r? al?r. B?s bizd? hans? meyarlar ?sas götürülür? Diplomlar? Bil?c?rid?n o t?r?f? tan?nmayan t?hsil ocaqlar?nda öd?ni?li yerl?rin say? t?hsil haqlar?na müt?nasib art?r. Dövl?t universitetl?ri plan yerl?rini büdc?nin yox, öd?ni?li ixtisaslar hesab?na h?yata keçirirl?r. Ax?r 5 ild? ali m?kt?bl?r? q?bul plan? 1200 n?f?r?d?k art?b. Bu art?m yaln?z dövl?t öd?ni?li t?hsili say?sind? t?min olunub. Bel? ki, 2004-2009-cu ill?rd? dövd?t ali t?hsil mü?ssis?l?rinin öd?ni?li ixtisaslar? üzr? plan yerl?ri 12 800 n?f?rd?n 14391 n?f?r? yüks?lib. Bununla da dövl?t sektorunda ali t?hsil alanlar iç?risind? pulla oxuyanlar?n xüsusi ç?kisi 54 faizd?n 58 faiz?, öz növb?sind? öz?l sektor da n?z?r? al?nmala öd?ni?li t?hsil alanlar?n pay? is? 61 faizd?n 63 faiz? çat?b. Göründüyü kimi, ölk?d? ali t?hsil alan h?r üç n?f?rd?n ikisi öz cibinin pulu il? oxumal?d?r. Pulun yoxdursa, oxuma. Haz?rk? ali t?hsil sistemi m?hz bu prinsip üz?rind? qurulub.

 
Öd?ni? siyas?ti: n?yi d?yi?m?li?
 

Avropa Birliyinin «Lissabon strategiyas?»n?n t?l?bl?rin? gör? 10 il ?rzind? üzv dövl?tl?rin ham?s?nda ali t?hsil sistemi el? qurulmal?d?r ki, h?r bir v?t?nda??n ali t?hsil? v? pe??kar haz?rl??a b?rab?r ç?x??? t?min olunsun. Bu bax?mdan Avropa ölk?l?ri üçün ?sas öhd?likl?rd?n biri dövl?tin t?hsilin, o cüml?d?n ali t?hsilin yükünü öz çiynind? da??mas?d?r. Haz?rda bu ölk?l?rd? ali t?hsil? dövl?tin ç?kdiyi x?rcl?rin ÜDM-d? pay? 1-1,5 faiz t??kil edir. Az?rbaycanda is? anoloci göst?rici 0,5 faizd?n d? azd?r. Avropa ölk?l?rind? ictimai univiresitetl?rin x?rcl?rinin az? 90 faizi dövl?tin üz?rind?dir v? qeyd olundu?u kimi onlar?n xeyli hiss?si öz v?t?nda?lar?dan t?hsil haqq? alm?r. Amma, m?s?l?n, 2008-ci ild? BDU-nun büdc?si prezident fondundan ayr?lan 4,6 milyon, investisiya x?rcl?ri ç?rçiv?sind? ayr?lan 3 milyon manatla birg? t?xmin?n 25 milyon manat t??kil edib. Onun ümumi büdc?sinin az? be?d? biri, t?l?b? bazas?n?n is? 55 faizi öd?ni?li t?hsil hesab?na formala??b. Bu il dövl?t ali m?kt?bl?rinin öd?ni?li m?nb?d?n g?lirl?ri indiki yüks?k tarifl?rl? bel? 70 milyon manat? ötm?y?c?k. ?g?r hökum?t ali t?hsil? dövl?t x?rcl?rinin ÜDM-d? pay?n? 1 faiz? çatd?rsa, o zaman büdc?d?n t?xmin?n ?lav? 150 milyon manat x?rcl?m?k laz?m g?l?c?k. Bu ?halinin haz?rda öd?diyi m?bl??d?n 2 d?f? çox olmaqla yana?? dövl?tin cari imkanlar? müqabilind? böyük v?sait d? deyil. H?l? onu demir?m ki, q?rb ölk?l?rind?ki kimi öz?l universitetl?rin d? inki?af?na dövl?t öz maliyy?sini ?sirg?m?m?lidir. Öt?n il dövl?t ali m?kt?bl?rinin öd?ni?li ixtisaslar?na q?bul edil?n 13,5 mind?n art?q t?l?b?nin 16 faizi v? ya 2,2 min n?f?ri 500-d?n art?q bal toplayan u?aqlar olub. T?s?vvür edin, öz hesab?na ya?ayan öz?l ali m?kt?bl?rin bir çoxu 500-d?n art?q bal toplayan t?l?b?l?ri qism?n v? ya tamamil? t?hsil haqq?ndan azad edir, amma dövl?t onlardan bir manat?n? da keçimir. Dövl?t özünün ali m?kt?bl?rind? öd?ni?li t?hsill? ba?l? d?qiq stanadartlar mü?yy?n etm?lidir. ?vv?la, maksimum bal?n (700) az? 65 faizind?n (450) yüks?k toplayan bütün abituryentl?rin pulsuz t?hsil almas?na dövl?t z?man?t verm?lidir. Ba?qa t?r?fd?n, h?min s?viyy?d?n a?a?? bal toplayanlar üçün öd?ni?li t?hsil saxlanaca?? t?dqird? öd?ni? m?bl??l?rinin mü?yy?n olunmas? sah?sind? haz?rk? özba??nal?qlar aradan qalxmal?d?r. T?hsil haqlar?n?n maksimum m?bl??i, a?a?? v? yuxar? m?bl??l?r aras?nda nisb?t, t?hsil haqlar?na yenid?n bax?lmas? z?rur?ti v? bu barad? ?halinin vaxtl?-vaxt?nda m?lumatland?r?lmas? qaydalar? hüquq ?saslara söyk?nm?lidir. ?ndiki öd?ni? siyas?ti o?urluq i?? b?nz?yir. H?r il t?hsil haqlar? d?yi?ir, amma insanlar bundan son anda x?b?r tuturlar.  

 
Bel?likl?, bu yaz? üçün ?n yax?? sonluq Moskva Dövl?t Universitetinin rektorunun h?l? 2003-cü ild? öd?ni?li t?hsilin ?leyhin? s?sl?nirdiyi fikrl?rdir. MDU r?hb?ri t?hsil? g?lir m?nb?yi kimi baxan rektor-h?mkarlar?na v? onlar? d?st?kl?y?n s?lahiyy?tli m?murlara xitab?n deyir ki, t?hsil xidm?t deyil, o c?miyy?tin strategiyas?d?r v? bu s?b?bd?n t?hsil? özü-özünü maliyy?l??dir?n sfera kimi baxmaq c?hdi kökünd?n s?hvdir. Rektor ?leyhdarlar?na ali t?hsild?n pul qazanma?? a??llar?na bel? g?tirm?y?n Niderland, ?sveç v? Fransandan ibr?t götürm?yi m?sl?h?t görür.                        
 
 
Tarix: 21 Avqust 2009  |  Baxış sayı: 1301




© Müəllif hüquqları qorunur.
Məlumatdan istifadə etdikdə "İqtisadi Forum"a istinad mütləqdir.
EKSPERT RƏYİ
Samir ƏLİYEV
"İqtisadi forum" jurnalının baş redaktoru

Mərkəzi Bankın depozit hərracları niyə cəlbedicidir?

Bu gün ilin 24-cü depozit hərracı keçirildi. Hərracda tələb təklifdən 2,5 dəfə çox olub. Mərkəzi Bank 200 milyon manat həcmində depozit cəlb etməyi elan etsə də, bankların təklifi 504,7 milyon manat olub. Elə buna görə də illik faiz dərəcəsi 12,98%-dən 12,7%-ə düşüb. Bugünkü hərrac nəticəsində banklar 14 günə təxminən 975 min manat qazanacaq. Ümumilikdə isə Mərkəzi Bank tərəfindən 2017-ci ilin yola saldığımız dövründə 4 milyard manata yaxın vəsait depozit şəklində cəlb edilib və buna görə banklara 21,9 milyon manat faiz ödənilib.


Rövşən AĞAYEV
İTYİB-nin sədr müavini
Pensiya yaşı artsın, artmasın?

Hazırda Azərbaycanda pensiyaya çıxma yaşı kişilər üçün 63, qadınlar üçün 60-dır. Dünya ölkələri ilə müqayisə etsək, bu çox aşağı göstəricidirmi? Qətiyyən yox.
Müqayisə üçün deyim ki, Avstriya, Belçika, Almaniya və Danimarkada həm qadınlar həm də kişilər üçün 65 yaş, Briytaniyada kişilər üçün 65, qadınlar üçün 60 yaşdı. Keçid ölkələrindən Gürcüstanda kişilər üçün 65, qadınlar üçün 60, Belorusda kişilər üçün 60, qadınlar üçün 55, Qazaxıstanda kişilər üçün 63, qadınlar üçün 58, Latviyada həm qadınlar, həm də kişilər üçün 62 yaşdır.

Azər MEHTİYEV
İTY İB-in sədri
Rəqabət mədəniyyəti, mədəni rəqabət

Son illər Azərbaycan iqtisadiyyatındakı iqtisadi fəallığın və əldə edilmiş iqtisadi artımların neft sektoruna və buradan əldə edilən böyük neft gəlirlərinə əsaslandığı heç kəsə sirr deyil. 2012-ci ildə ölkənin ümumi daxili məhsulunun (ÜDM) təqribən yarısı, sənaye məhsulunun 88 faizi, dövlət büdcəsi gəlirlərinin təqribən 3/4-ü neft sektorunun hesabına formalaşıb.


ARXİV